16/01/2012

Un domingo berlinés con Rosa e Karl

Ángel Ferrero. Artigo tirado de SinPermiso (aquí) e traducido por nós.  Àngel Ferrero, membro do Comité de Redacción de SinPermiso, é un escritor e crítico cultural alacantino radicado en Berlin.

Pasaron máis de noventa anos e a cerimonia -interrompida só durante os períodos máis convulsos da historia do país- segue sendo máis ou menos a mesma. Aquí estamos, un asollado domingo dun inverno inusualmente pouco frío (-1 ºC), que contrasta coas paisaxes nevadas de anos anteriores. Unha das persoas ás que se homenaxea aquí hoxe era máis ben remisa a este tipo de actos. «Non somos amigos daquelas cerimonias anuais para o recordo das tradicións revolucionarias», escribiu en 1903, «que coa súa regularidade mecánica terminan por facerse cotiás e, como todo o que é tradicional, bastante banais.» Todos os 15 de xaneiro desprázanse até o cemiterio de Friedrichsfelde en Lichtenberg centos de persoas para honrar a memoria de Karl Liebknecht e Rosa Luxemburg, asasinados por membros dos Freikorps (un corpo paramilitar formado por soldados desmovilizados xenerosamente financiado polos capitáns de industria alemáns con 500 millóns de marcos a través da liga Antibolchevique, e do que formaron parte numerosos nazis, como, por exemplo sinalado, Ernst Röhm e Heinrich Himmler) aos que o ministro da guerra, o socialdemócrata Gustav Noske, recorrera para esmagar a insurrección espartaquista de 1919.

O concepto non pode máis que interesar a quen proceda dun país de tradición católica, pois lonxe do tremendismo dos camposantos do sur de Europa, co seu tétrica exhibición de cruces e demais motivos fúnebres, este cemiterio pensouse, ademais de como un lugar de respecto, como un memorial: a súa estrutura circular convida ao visitante a pasear en torno ao muro, ler os nomes e lendas inscritos nos ronseis e revivir así a historia da loita de clases que a eles vai asociada. A historia do Gedenkstätte der Sozialisten é un compendio da historia do socialismo, con todas as súas vicisitudes: aquí están enterrados desde Wilhelm Liebknecht (fundador do Partido socialdemócrata alemán), Karl Liebknecht (fundador do Partido comunista alemán) e Rosa Luxemburg até Hilde Benjamin (a fiscal que instruíu a requisitoria contra Wolfgang Harich) ou Walter Ulbricht (artífice do Muro de Berlín). Inaugurado en 1881, o cemiterio de Friedrichsfelde, sito na parte oriental de Berlín, comezou a ser popularmente coñecido co adxectivo de ?socialista? cando despois de Wilhelm Liebknecht outros socialdemócratas (Paul Singer, Ignaz Auer, Emma Ihrer) foron aquí enterrados, unha fama que aumentou co tempo e cimentouse definitivamente tras a apertura da fosa común para os caídos na insurrección espartaquista. Aínda que o proxecto de utilizar un conxunto escultórico de August Rodin que se había de titular "A indignación" para honrar a súa memoria nunca levou a cabo, en 1926 inaugurouse por encargo de Eduard Fuchs -o historiador e coleccionista admirado por Walter Benjamin- un sinxelo monumento a Karl Liebknecht e Rosa Luxemburg deseñado por Mies van der Rohe, ante o cal terminaban as manifestacións anuais en memoria do asasinato de Liebknecht e Luxemburg, até que, en 1933, foi destruído polos nacionalsocialistas. Tras a derrota do fascismo na Segunda Guerra Mundial e a partición de Alemaña, reconstruíronse as lápidas e monumentos vandalizados polos nazis -mais non así a obra de Mies van der Rohe- e reorganizouse o espazo. Os intentos do SEDE por monopolizar o acto materializáronse na construción dunha tribuna desde a que os dirixentes do partido ofrecían os seus discursos cada 15 de xaneiro, de modo bastante similar á función que acabou tendo o mausoleo de Lenin na Praza Vermella de Moscova en tempos da Unión Soviética, sobre o cal os membros do goberno e do Comité Central do PCUS buscaban fundar simbólicamente o seu poder. Pero demostrando que a memoria non se deixa instrumentalizar facilmente para usos políticos, o 15 de xaneiro converteuse nos últimos días do agonizante réxime da RDA nun acto de disidencia, cando os asistentes portaban pancartas coa cita de Rosa Luxemburg: «a liberdade é sempre a liberdade de quen pensan doutra forma» (Freiheit ist immer der Freiheit der Andersdenkenden). Hoxe é un acto plural, ao que acode anualmente todo o espectro da esquerda alemá.

Sobre o ronsel funerario, que non é máis que un sinxelo bloque de pedra, fíxose inscribir a lenda DIE TOTEN MAHNEN UNS. Difícil tradución. Os mortos advírtennos. Os mortos lémbrannos (que morreron e por que morreron). Os mortos aprémannos. «Mentres escribo estas liñas, lembro un diálogo que anotei hai tempo, cando lía esa novela do cubano Jesús Díaz que se titula Las iniciales de la tierra», escribe Rafael Chirbes no seu ensaio sobre a memoria histórica no Reino de España. «"Os mortos vixían"?, pregunta un personaxe da novela de Díaz, e o seu interlocutor respóndelle: "Vixían e estarán sempre vixiando porque os vivos traizoaron o seu sangue." Así foi sempre, así é e, case con certeza, así seguirá sendo.» [1] Por iso estamos aquí hoxe.

A esquerda en Europa e en Alemaña

Un pregúntase por que se tardou tanto en organizar un acto así: ao tres da tarde na Volksbühne Berlín (na Rosa-Luxemburg-Platz) comezou un acto, que pechaba os de toda a xornada de hoxe, no que participaron o secretario nacional do Partido Comunista Francés Pierre Laurent, a vicepresidenta do Partido da Esquerda Europea Maite Mola e o secretario da coalición de esquerdas SYRIZA Alexis Tsipras. Giuliano Pisapia, o alcalde de Milán por Rifondazione Comunista, non puido asistir ao acto. Pola Esquerda, que puña nesta ocasión a casa, falaron un enérxico Klaus Ernst («Quen viviu por encima das súas posibilidades? Os xubilados, os traballadores, os parados?») e Oskar Lafontaine. A esquerda europea comeza a coordinarse tras a desesperada chamada á salvación dos pobos de Europa de Mikis Theodorakis e Manolis Glezos en outubro de 2011. Laurent describiu a situación francesa tras o anuncio de Standard&Poor's de devaluar a débeda da segunda economía de Europa e anunciou a proposta para a creación de fondo social e ecolóxico europeo, unha sorte de banco público europeo que habería de substituír ao Fondo Europeo de Estabilidade Financeira, mentres que Mola e Tsipras denunciaron os recortes sociais e a degradación social que atravesan os seus respectivos países.

Fronte ao renacemento dos nacionalismos desintegradores e as alegres chamadas a apearse da moeda única e aínda da Unión Europea, reivindicouse un reforzamento do progreso de integración, facéndoo avanzar cara a unha Europa solidaria dos pobos. Non cae en saco roto esta chamada, pois daquela tentación non está excluída a esquerda populista, a pesar de que Michael R. Krätke describiu magníficamente o escenario do que sucedería nun caso así. [2] De non ser polos prognósticos sombríos que se abaten sobre Europa, a situación movería á risa: hoxe son euroescépticos os conservadores (e unha parte nada desdeñábel de teóricos socialdemócratas) que nos empuxaron ao euro precipitadamente e tacharon de "antieuropeístas" as razoábeis críticas da esquerda ás condicións de introdución da moeda única. Hoxe a unión monetaria xa non se pode reverter salvo a un prezo maiúsculo para a poboación. Polo demais, non cabe esquecer que, historicamente, Europa nunca foi un proxecto exclusivamente monetario, senón tamén político e social que chegou a ser defendido non só por socialistas e comunistas, senón mesmo por Mijaíl Bakunin, como un medio de asegurar a paz entre pobos nun continente periodicamente devastado pola guerra. [3] Que o debate entre unha Europa social e unha Europa do capital dista de ser novo demóstrao un texto de Rosa Luxemburg -cuxas traducións inglesa e española adoitan presentarse mutiladas- de 1911:
«Non só os partidos socialdemócratas, senón tamén desde o lado burgués aparece de cando en vez idear dunha federación europea. [...] Ese é o exemplo do profesor Julius Wolf, un coñecido antisocialista que propaga a idea dunha comunidade económica europea. Esta non significa emporiso outra cousa que unha unión aduaneira para a guerra comercial contra os Estados Unidos de América e así é interpretada e criticada polos socialdemócratas. [...] A solución dunha federación europea só pode [significar] obxectivamente no seo dunha sociedade capitalista unha guerra aduaneira con América.» [4]

E algo parecido a unha "guerra aduaneira" cos Estados Unidos é o que vivimos. A pesar de todos os titulares alarmistas, o euro segue sendo a día de hoxe unha moeda máis forte que o dólar, o que, antes do estalido da crise financeira, xeraba interese nela como divisa de reserva, especialmente nos países petrolíferos (seica non sexa ocioso lembrar que Iraq comezou a vender o seu petróleo en euros no 2000 e Irán fíxoo no 2007). «Cun déficit na súa balanza comercial de 553 mil millóns de dólares no ano 2003, o financiamento das importacións de petróleo noutra divisa (sobre todo en euros) tería violentos efectos estruturais para a economía estadounidense e para a economía mundial no seu conxunto», escribe Elmar Altvater. «O resto de países -continúa- tería que importar máis produtos estadounidenses e exportar menos a EUA, o que equivalería ao caótico final dunha división global do traballo na que a EUA permítense financiar o seu elevado e crecente exceso de importacións sobre as exportacións polos países exportadores, cargándose de débedas, pero sendo capaz de desvalorizar esas débedas mediante a desvalorización do dólar.» [5] Nin que dicir ten que estes efectos estruturais carrexarían tamén unha perda da súa hexemonía mundial. Unha Unión Europea que actuase ademais como un bloque xeopolítico independente e non como mera cabeza de ponte da OTAN cara ao Leste e cara ao Sur -é dicir: para asistir a Israel como "estado vigía" en Oriente Próximo e impedir que Rusia recupere o seu estatuto de potencia mundial-, tería tamén consecuencias positivas na diplomacia internacional. Trátase, tan só, dun exemplo do que é e do que podería chegar a ser se Europa non fose presa dos estreitos intereses das súas elites políticas e económicas. A traxedia do noso continente, como lembrou insistentemente Krätke, é que Europa -a rexión economicamente máis integrada do planeta- négase a xogar o seu papel: Europa négase a ser Europa. Quizá neste punto acaben reconciliándose o internacionalismo revolucionario de Rosa Luxemburg e o europeísmo pragmático de Karl Kautsky.

Mentres tanto aquí en Alemaña, é no Sarre, de onde procede Lafontaine, onde saltou a primeira noticia política de 2012. A chamada coalición Xamaica (polas cores de conservadores, verdes e liberais) disólvese por tensións internas. En verdade a situación política deste pequeno estado federado é particularísima: a comezos de 2010 descubriuse que un grupo de empresarios encabezado por Harmut Ostermann financiara durante dez anos até con medio millón de euros a todos os partidos políticos (368.8000 ao FDP; 57.000 aos Verdes, 44.500 ao CDU e 30.000 ao SPD), o cal é tanto como dicir que o capital puxo os ovos en todos os cestos menos no que menos interesaba, que era o da Esquerda. A coalición, unha iniciativa dos Verdes do Sarre, fixo que mesmo Daniel Cohn-Bendit cualificase ao seu correlixionario Hubert Ulrich de "mafioso". [6] A Esquerda esixe a convocatoria de novas eleccións. O propio Lafontaine ofreceuse a formar coalición con socialdemócratas e verdes. [7] Heiko Maas, o presidente do grupo parlamentario do SPD no Sarre, non descarta do todo a opción, mais favorece, co plácet da Willy-Brandt-Haus en Berlín, unha eventual coalición cos conservadores, a pesar de que neste último caso tería que aceptar o papel de socio minoritario. [8] Os Verdes mírano todo desde unha prudente distancia. De fecharse o acordo, a coalición entre conservadores e socialdemócratas no Sarre sería a segunda en Alemaña despois da de Berlín. Porén esta pantasma proxéctase xa en toda a República Federal: á hora de escribir estas liñas, as enquisas de intención de voto seguen sen dar unha maioría suficiente a unha coalición vermella e verde, co que, de descartarse un tripartito federal coa Esquerda (un socio incómodo, tendo en conta que reflicte todo aquilo que eles deixaron de ser), as únicas opcións abertas serían a reedición dunha grande coalición ou unha coalición entre verdes e conservadores; os conservadores abriron as portas a ambas as posibilidades coa súa aprobación do estabelecemento dun salario mínimo legal e o apagamento nuclear para 2022 respectivamente. [9] Noutras palabras: de non sumar os suficientes votos, antes que sacudirse os prexuízos cara á Esquerda e aceptar a súa propia responsabilidade nos recortes sociais e rebaixas fiscais que nos conduciron onde estamos, os socialdemócratas e os verdes preferirían entregar o goberno da primeira economía europea a Angela Merkel que imprimir o urxente xiro social que necesita toda a Unión Europea.

A memoria como ponte entre pasado e futuro

Jakob Augstein advertiu recentemente contra o cinismo do poder da dereita e contra o cinismo da resignación da esquerda, unha «resignación airada de beizos selados, que desconfía tanto do sistema que mesmo a dimisión do presidente da República Federal resúltalle indiferente, porque nada cambiaría.» [10] O cinismo, como dixo Gregor Gysi, pode parecer intelixente, mais axuda máis ben pouco. É domingo, 15 de xaneiro de 2012. Un grao baixo cero en Berlín. Francia segue conmocionada pola perda da tripla A de os seus bonos do tesouro. En Nixeria, onde a maioría da poboación vive con menos de dous dólares ao día, os traballadores do sector petrolífero ameazan con ir á folga en protesta pola decisión do goberno de retirar os subsidios do petróleo. Escocia busca a independencia. O goberno indio inicia unha investigación sobre os tour-operadores que ofrecen "safaris humanos" nas Illas Andamás nos que os turistas indios divírtense lanzando comida aos indíxenas. Disturbios en Magdeburgo tras unha manifestación antifascista. Ruído de sabres no estreito de Ormuz. Pois si, o mundo segue en crise. Por iso estamos aquí hoxe. 

NOTAS:
[1] Rafael Chirbes, "De que memoria hablamos", Por cuenta propia. Ler y escribir (Barcelona, Anagrama, 2010), pp. 247-248.
[2] Michael R. Krätke, "Grecia e a saída do euro: un país enteiro cara á bancarrota", Sen Permiso, 13 de novembro de 2011.
[3] Mijaíl Bakunin, "Federalism, Socialism, Anti-Theologism" (1867). O texto pode atoparse na edición inglesa do Arquivo Virtual dos Marxistas: <http://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/various/reasons-of-state.htm>
[4] Rosa Luxemburg, "Friedensutopien" (1911). O texto completo pode atoparse na edición alemá o Arquivo Virtual dos Marxistas: <http://marxists.org/deutsch/archiv/luxemburg/1911/05/utopien.htm>
[5] Elmar Altvater, El fin del capitalismo tal y como lo conocemos (Barcelona, El Viejo Topo, 2012), en imprensa.
[7] "Lafontaine offen für Rot-Rot-Grün an der Saar", Der Westen, 6 de xaneiro de 2012.
[8] "Personaldebatten der Linkspartei: Lafontaine will nicht mitschwadronieren", taz, 13 de xaneiro de 2012. [9] Umfrage-Barometer, Der Spiegel, 15 de xaneiro de 2012. <http://www.spiegel.de/flash/flash-24389.html>
[10] Jakob Augstein, "Die reinigende Qual der Reue", Der Spiegel, 22 de decembro de 2011.
Postar um comentário